» Primordijalna božanstva

Primordijalna božanstva

Primordijalna božanstva

1. Ananka



Ananka je jedno od grčkih primordijalnih božanstava, boginja i personifikacija potrebe, neizbježnosti i sudbine. Njena vlast je neograničena, jer je upravljala sudbinom kako smrtnika, tako i ostalih bogova. Njen muž bio je Hron, bog vremena. Orfičari su smatrali da je sa Hronom imala Haos, Fana i Ereba ili Etra. Platon smatra Mojre njenim kćerkama.

Prema jednoj verziji mita roditelji su joj bili Hidros i Geja (Voda i Zemlja), ali je vjerovatnije nastala sama, prije početka vremena, kao zmijoliko biće, koje je svojim ispruženim rukama obuhvatalo širinu svemira. Zajedno sa Hronom svojim tijelom je opkolila (izuvijala) primarno jaje, sačinjeno od čvrstih supstanci, te su ga podijelili na sastavne delove, zemlju (Geja), nebo (Uran) i more (Pont) i uredili svijet.
Ona je zajedno sa Hronom gospodarila svima, i smrtnima i besmrtnima, jer njih dvoje su predstavljali kosmičke sile vremena i sudbine. Oni su bili daleko izvan dohvata mlađih bogova, čijim sudbinama su upravljali. Ona je upravljala i sudbinom svih ljudi, čijem rođenju je prisustvovala. U svom krilu je držala dijamant oko koga se okretao svijet. Kao njena kćerka se pominje Adrasteja.

2. Ereb

Ereb (poznat i kao Skot) je u grčkoj mitologiji bog večne tame i sama večita tama. Sin prapočetnog Haosa.

Sa tamnom noći Niktom, koja je takođe rođena od prapočetnog Haosa, Ereb je imao dvoje dece:

Etra - večno svetlo
Hemeru - svetli dan

Prema nekim autorima, Ereb je imao i kćerku Nemezu, boginju odmazde.

Erebovim imenom se naziva i najdublji deo podzemnog sveta gde se nalaze odaje samog vladara podzemnog carstva Hada.

Grčka reč „Έρεβος“ ima zajednički koren sa semitskom reči Ereb, što znači zapad, a u geografskom smislu označuje i zemlje koje se nalaze na zapadu.

3. Eros



Eros u grčkoj mitologiji prvobitno je primordijalni bog stvaranja i života, jedno od prvonastalih bića, a kasnije se spominje kao sin Afrodite i Aresa i bog ljubavi, strasti i seksualne požude. Pandam mlađeg Erosa u rimskoj mitologiji je Kupidon.

Na slikama i freskama mlađi Eros je prikazivan kao mladi dečak sa krilima i sa uvek spremnim lukom i strelama, koje je odapinjao u srca smrtnika ili bogova. Postojale su dve vrste Erosovih strela:

Zlatne sa golubijim perima – strele ljubavi
Sive sa sovinim perjem – strele neodređenosti
Sapfa, velika Grčka pesnikinja, opisivala ga je kao osobu koja je bila okrutna prema svojim žrtvama, ali istovremeno i kao prelepog zavodljivog mladića.

Rimljani su ga zvali požudom - Kupidon , i bio je simbol života posle smrti, pa su njegovim likom oslikavali sarkofage.

Eros je u početku nazivan još kao i Erotes (množina grčke reči eros) što je opisivalo sve radnje koje su u sebi sadržavale ljubav i požudu, heteroseksualnost i homoseksualnost, a nazivali su ga i Eleutherios = osloboditelj.

Postoji više mitova o rođenju Erosa.

Hesiod u „Teogoniji“ navodi da su iz primordijalnog Haosa izašli Geja (Majka zemlja), Tartar (podzemni svet) i Eros, najlepši od bogova, koji vlada mislima i odlukama ljudi i bogova. Prema tome, Eros je bio jedan od osnovnih principa u stvaranju sveta – zbog toga što je predstavljao ujedinjujuću moć ljubavi, koja je donela red i mir među sukobljene elemente od kojih se sastojao Haos. Slične priče o njegovom rođenju daju Aristotel i Orfičari, koji ga opisuju kao prvog boga, koji se izlegao iz svetskog jajeta. Pausanija je smatrao da Eros nema roditelje.

Prema Aristofanovoj drami „Ptice“ (oko 414. p. n. e.), Eros se pojavio četvrti iz jajeta koje je izlegla Nikta (Noć), koja je zatrudnela sa Erebom (Tama). U Eleuzinskim misterijama obožavan je kao Protogen, prvorođeni.

Platon u „Gozbi“ govori da su njegovi roditelji Poros i Penija, koji su ga začeli na gozbi povodom Afroditinog rođendana. On takođe kaže da je Eros Afroditin pratilac i pomoćnik.

Veruje se da je Eros odgovoran za spajanje Urana i Geje – neba i zemlje.

U kasnijim mitološkim pričama Eros je Afroditino i Aresovo dete, a Hesiod u Teogoniji piše da je on Afroditin pomoćnik, a ne i njen sin. Ponegde se on pominje kao Zefirov i Iridin sin.

Pored mita u kome je Eros sin Aresa i Afrodite, postoji i mit po kome ga je Zevs odmah po rođenju hteo ubiti, ali ga je Afrodita sakrila od Zevsa u duboku šumu i poverila na čuvanje divljim lavicama. Kad je Eros odrastao, vratio se na Olimp gde su mu bogovi priredili dobrodošlicu. Po tom mitu Eros je imao brata Anterosa ili „Protivljubav“.

4. Etar

Etar je bog svetla, sin Ereba, boga večne tame i boginje noći Njukte. Etar je otelotvorenje prozirnog plavetnila koja okružuje svet i vazduha koji ljudi udišu. U kasnijim predanjima on je sin Haosa, a brat Noći, Mraka i Dana. Sa Danom izrodio je Nebo, Zemlju i More, ali se pominje i kao otac Okeana, Temide, Tartara, Brijareja i drugih božanstava.

Etrovo grčko ime znači „svetlo“, „gornji vazduh“ ili „vedro nebo“. Drugo ime Etra je „Akmon“ što znači „meteor“ ili „nakovanj“.

U mitovima se obično pojavljuje u društvu svoje sestre Hemere, boginje svetlog dana.

Grci su njegovim imenom nazivali i ono što je prozračnije i lakše od vazduha, kao i visine na kojima borave bogovi i zvezde. Ponekad se njegovim imenom nazivaju nebo i svemir.

Ime „Etar“ je iz mitova prešlo i u fiziku, hemiju idr.

5. Geja



Geja (Gea) "Zemlja", majka Urana (Neba), Ponta (Mora), Giganata i Titana, začetnica svakog života na Zemlji.

Gejino ime se pominje u mnogim mitovima u vezi sa pojedinim bogovima i smrtnicima.

Mudra Geja je pomogla kćeri Reji da sakrije Zevsa u jednu pećinu, jer je njen muž Hron gutao svoju decu čim se rode. Takođe, savetovala je Reju da umesto svog deteta, Hronu da da proguta kamen. Kasnije, ona je pomogla Zevsu da zajedno sa drugim bogovima pobedi Titane, a i uticala je da upravo on postane gospodar sveta. U čast Zevsovog i Herinog venčanja stvorila je vrt Hesperida. Ipak u poslednjoj borbi bogova i giganata (gigantomahija), Geja je bila protiv Zevsa i tražila je čudesnu biljku koja leči sve rane kako bi je dala gigantima. Zevs je naredio Suncu i Mesecu da ne sjaje i tako uspeo da se pre nje domogne biljke.

Iz Gejinog krila je nikao prelepi cvet koji je privukao Koru i omogućio Hadu da je se dočepa.

Na Oriona je poslala škorpiju kako bi ga onemogućila da uništi sve životinje koje postoje.

6. Haos

Haos je prema grčkim mitovima, početak i izvor svega na svetu, mitološko objašnjenje postanka sveta i svega što živi. Stvoren je u grčkoj narodnoj mašti i u različitim mitovima o postanju sveta njegova uloga je drugačija. Najčešće se izlaže po Hesiodovom delu „Teogonija“ („Poreklo bogova“)[1] iz 8. veka p. n. e., koji kaže:

„U početku beše večni, bezgranični, tamni Haos” — Hesiod

Stari Grci su ga zamišljali kao beskrajni svemirski prostor, ili kao mešavinu bezoblične stvari u beskonačnoj tami, i kao takvog su ga proglasili božanskim bićem.

Prema pelaškom mitu o stvaranju sveta u početku se Eurinoma, boginja svih stvari, izdigla iz Haosa i oplodivši se sa Ofionom, snese sveopšte jaje iz kojeg je izašlo sve što postoji. Poslije je Eurinoma stvorila titane i titanke i dala im da vladaju nad sedam planetarnih sila.

Prema olimpijskom mitu o stvaranju sveta, u početku svih stvari se Majka Zemlja izdigla ih Haosa i u snu rodila Urana. Sa ljubavlju je gledajući sa planine, Uran prosu plodnu kišu na njene tajne pukotine, i ona porodi travu, cveće i drveće, zajedno sa zverinjem i pticama. Ova kiša učini da poteku reke i da se šupljine ispune vodom, te tako nastadoše mora i jezera. Njena prva deca - poluljudi - bili su storuki džinovi Brijarej, Gig i Kot, i tri kiklopa, koji su bili graditelji džinovskih zidova i majstori kovači.

Prema jednom od dva neimenovana, „filozofska“ mita o stvaranju sveta, prvo je bio Mrak, pa je iz Mraka iskočio Haos. Iz jedinstva Mraka i Haosa izašli su Noć, Dan, Pakao i Vazduh. Po drugom od ova dva mita Bog svih stvari - kakvo god da mu je ime, a neki ga nazivaju i Prirodom — pojavio se iznenada iz Haosa, odvojio zemlju od neba, vodu od zemlje i gornji vazduh od donjeg. Pošto ih je razdvojio, uspostavio je među njima poredak koji vlada do danas.

Prema Hesiodovoj Teogoniji, u početku beše večni, bezgranični, tamni Haos, i on beše izvor života. Iz Haosa su prvo nastali:

Zemlja (Geja), koja se široko rasprostrla, moćna, dajući život svemu što živi i raste na njoj.
duboko pod zemljom, toliko duboko koliko je Nebo visoko iznad nje, rodio se mračni podzemni svet, Tartar, užasni bezdan, pun večne tame
moćna sila ljubavi, Eros, koja sve oživljava
večni mrak, Ereb
tamna noć, Njukta
Iz noći i mraka su nastali:

večna svetlost, Etar
radosno svetli dan, Hemera
Svetlost se tada razlila po svetu i počeše da se smenjuju dan i noć.

Moćna i blagodatna Zemlja je rodila:

plavo Nebo, Urana, koje se rasprostre nad zemljom
more, Pont, koje večno šumi
visoke planine
Svetom je zavladao Uran, Nebo, koji se oženi blagodatnom Zemljom i izrodiše šest sinova i šest kćerki — šest titana i šest titanki. Jedan od njegovih sinova titana, Hron, svojom lukavošću kasnije je pobedio oca i oduzeo mu vlast a njega je, kad je odrastao, zbacio njegov sin, Zevs, i oduzeo mu vlast nad svetom.

7. Hemera



Hemera je u grčkoj mitologiji personifikacija Dana, odnosno dnevne svetlosti.

Bila je kćerka Ereba, boga večne tame i boginje noći Niks. U kasnijim predanjima ona je kći Haosa, a sestra Noći, Mraka i Svetlosti. Sa Eterom ili Uranom ona je izrodila neka božanstva poput Celusa, Hermesa i Afrodite. Poput njenog brata i ljubavnika, Etera, nije aktivno učestvovala u mitologiji i kultu. Higin navodi Urana, Geju i Talasu kao njihovu decu, a Hesiod samo Talasu. Prema Hesiodu, Hemera je napustila Tartar kad je Niks došla u njega. Kasnije je poistovećena sa boginjom Eojom.

8. Hron

Hron, Hronos ili Kron , primordijalni je bog vremena. Non navodi da je Hron prvo božanstvo, a Orfičari njegovim roditeljima smatraju Hidrosa i Geju. Često se miješa sa Titanom Hronom.

Stari Grci su zamišljali da je imao zmijsko tijelo sa tri glave – čovjeka, bika i lava. Hron i njegova supruga Ananka (potreba) spiralno su okružili svjetsko jaje i podijelili ga da bi oblikovali svijet sa zemljom, nebom i morem. Hron i Ananka nastavili su da okružuju svijet nakon stvaranja – to je izazivalo pokretanje nebesa i vječni tok vremena.

Orfičari su ponegdje miješali Titana Hrona sa svojim bogom tvorcem Fanom i poistovjećivali ga s Ofionom.

Hron je u grčko-rimskim mozaicima prikazivan kao Eon, personifikovana vječnost. On stoji naspram neba i drži točak na kome su ispisani znaci zodijaka. Ispod njega, Geja (Majka Zemlja) je obično ležala. Non ga je opisao kao mudrog starca sa dugom, sivom kosom i bradom. Mozaici, međutim, prikazuju mladoliku figuru.

Alkman (7. v. p. n. e.) u svojoj kosmogoniji govori o Porosu (onome koji planira) i Telkmor (onoj koja zapovijeda), što bi se moglo odnositi na Hrona i Ananku. Oni su nastali odmah nakon Teside (stvaranja), a istovremeno sa Skotom (tamom).

Neke riječi vezane za vrijeme u evropskim jezicima su nastale od riječi Hron: hronologija, hronometar, hronika, hronično, anahronizam, hronofobija, hronografija, hronostratigrafija, itd.

9. Njukta

Njukta ili Nikta je primordijalna boginja noći u grčkoj mitologiji. Retko se pojavljuje u mitovima, ali je smatrana izuzetno moćnom i lepom. Imala je hram-proročište u megarskoj akropli, a njena statua se nalazi u Artemidinom hramu u Efesu.

Prema Hesiodovoj Teogoniji, Nikta je nastala iz Haosa. Imala je brojno potomstvo. Sa Erebom, bogom večne tame, imala je Etra, večito svetlo i Hemeru, vedri dan.

Kada je Titan Hron osakatio svog oca Urana, i preoteo mu vlast, obuzeta srdžbom i besom zbog tog čina, Nikta je putem partenogeneze rodila Moma (kritiku), Morosa (prokletstvo), Tanata (smrt), Hipnosa (spavanje), Harona, Oneire (snove), Hesperide (veče), Kere (nasilnu smrt), Mojre (sudbinu), Nemesidu (osvetu), Apatu (obmanu), Filotas (druženje), Gerasa (starost) i Eridu (razdor).

Hesiod u svom opisu Tartara kaže da kada bi Nikta ušla u Tartar, Hemera bi izašla, a kada bi se Hemera vratila, Nikta bi otišla.

10. Pont



Pont je bog dubina unutrašnjeg mora - mora koje je dostupno ljudima, sin boginje zemlje Geje.

Pont je, prema grčkoj mitologiji jedan od najstarijih bogova. Njegova majka Geja ga je rodila sama od sebe, i to pre nego što je rodila boga spoljnog mora Okeana.

Kada je rodila Okeana, Geja je sa Pontom sklopila brak i rodila mu:

Nereja - Morski bog
Taumanta - Bog prirodnih pojava na moru
Forkija - Morski bog
Euribija - Morska boginja
Ketu - Morska boginja
Pont i Talasa su roditelji Telhina i riba.

Pontos ili Pontus u grčkom i latinskom jeziku znači more, i to kao naziv za Crno more ili zemlje koje se nalaze na južnoj obali crnog mora.

11. Talasa



Talasa je jedno od primordijalnih božanstava grčke mitologije, kćerka Etera i Hemere. Talasa je boginja i personifikacija Sredozemnog mora.

Talasa je sa svojim mužem Pontom rodila ribe i Telhine. Po nekim mitovima ona je bila Afroditina majka; oplodile su je Uranove genitalije koje je Hron bacio u more kada ga je kastrirao.

Kao i ostala primordijalna božanstva, Talasa je bila jedva personifikovana, njeno tijelo je bila morska voda. U Ezopovim basnama, prikazana je kao žena od vode, koja se izdiže iz svog prirodnog elementa. U mozaicima rimskog perioda, Talasa je prikazivana kao žena pola zaronjena u vodi, sa rogovima u obliku kliješta raka, umjesto odjeće prekrivena je algama, kako drži veslo broda.

12. Tartar



Tartar u grčkoj mitologiji ime je podzemnog sveta - pakla - smeštenog još niže od Hada. Tartarom vlada istoimeni bog - Tartar, rođen iz Haosa zajedno sa Niksom, Erebom, Gejom i Erosom.

Tartar je personifikacija najmračnijeg i najdubljeg dela podzemnog sveta. U njega je Uran utamničio Storuke divove (Hekatonhejre) i Kiklope. Kasnije su u Tartar bačeni Hron i ostali Titani, koji su se suprotstavili Zevsu, a za njihovog čuvara je postavljen jedan Storuki div.

On i njegova sestra Geja bili su roditelji monstruma Tifona i, verovatno, Ehidne.

13. Uran



Uran je bio primordijalni bog neba i otac Titana u grčkoj mitologiji. Uran je bio sin Geje i njen muž. Većina Grka je smatrala da je Uran jedan od primordijalnih bogova i da nije imao roditelje. Pod uticajem filozofa, Ciceron u svom djelu O Prirodi bogova (De Natura Deorum) tvrdi da su Uranovi roditelji Etar i Hemera, Vazduh i Dan. Po nekim mitovima on je sin Noći, Nikte. Njegov ekvivalent u rimskoj mitologiji je Celus.

Uran je bio vladar svemira, ali su se Titani pobunili te ga svrgnuli. Hron je osakatio Urana. Deca Urana i Geje su Titani, Kiklopi i Hekatonhiri. Uran sa Talasom imao je najlepšu boginju, Afroditu.

  • Nazad
Komentari

Kategorije

Chat